Vishing to oszustwo telefoniczne: rozmówca podający się za pracownika „działu bezpieczeństwa banku”, „policjanta” lub „urzędnika Bułgarskiego Banku Narodowego (БНБ)” przekonuje Państwa, że Państwa pieniądze są zagrożone. Proponowane rozwiązanie jest zawsze takie samo: natychmiast przelać je na „bezpieczne konto”. Rozmowa brzmi profesjonalnie, numer na ekranie często zgadza się z prawdziwym numerem banku, a rozmówca zna Państwa imię i nazwisko oraz część danych. Kilka minut później oszczędności są na koncie obcej osoby.
Ten artykuł dotyczy najtrudniejszego przypadku: gdy to Państwo sami zlecili przelew. W takiej sytuacji ochrona przewidziana dla transakcji nieautoryzowanych w bułgarskiej ustawie o usługach płatniczych i systemach płatności (ЗПУПС) co do zasady nie ma zastosowania, a bank często odpowiada krótko: „operacja została potwierdzona przez Państwa”. Nie oznacza to jednak, że pieniądze przepadły. Wyjaśniamy, co zrobić w pierwszych godzinach, od kogo można dochodzić kwoty (od odbiorcy, jego banku, a czasem od własnego banku) i gdzie wynik zależy od sądu. Jeśli płatność zlecił nie Pan lub Pani, lecz oszust przy użyciu Państwa danych, proszę przeczytać nasz artykuł o nieautoryzowanych transakcjach z karty lub rachunku.
Jak działa schemat „bezpiecznego konta”
Scenariusze różnią się szczegółami, ale przebiegają według podobnego wzoru:
- Telefon z podszytego numeru. Wyświetla się numer banku lub policji. Podszywanie się pod numer to sztuczka techniczna i nie dowodzi, że rozmowa jest prawdziwa.
- Niepokojąca wiadomość. „Ktoś próbuje zaciągnąć kredyt na Pana/Pani nazwisko”, „z Pana/Pani rachunku wychodzi przelew”, „pracownik banku jest wspólnikiem oszustów”.
- Izolacja. Słyszą Państwo, że nie wolno z nikim rozmawiać w oddziale, bo „tam też są zamieszani ludzie”.
- Polecenie przelewu. Zlecają Państwo przelew na „bezpieczne konto”, czasem po tym, jak zostali Państwo nakłonieni do zaciągnięcia kredytu lub zerwania lokaty. Mogą też Państwo zostać poproszeni o zainstalowanie aplikacji do zdalnego dostępu.
- Powtórka. Jeśli pierwszy przelew się powiedzie, następują kolejne telefony w ramach „dodatkowej weryfikacji”.
Rachunek odbiorcy należy zwykle do osoby trzeciej, tzw. słupa (money mule), który udostępnił swój rachunek za wynagrodzeniem albo otworzył rachunek na polecenie oszustów. Pieniądze są przekazywane dalej w ciągu minut lub godzin.
Zbliżonym wariantem jest telefon od „brokera”, który obiecuje zyski z kryptowalut lub akcji. Kwestie prawne są takie same. Warto sprawdzić, czy firma ma licencję, w rejestrach i ostrzeżeniach bułgarskiej Komisji Nadzoru Finansowego (Комисия за финансов надзор).
Z naszej praktyki: Prawdziwy bank nigdy nie prosi o przeniesienie pieniędzy na „chronione” lub „bezpieczne” konto, o podanie kodu ani o zainstalowanie programu do zdalnego dostępu. Gdy tylko usłyszą Państwo takie słowa, proszę zakończyć rozmowę i samodzielnie zadzwonić na numer z odwrotu karty.
Transakcja autoryzowana czy nieautoryzowana: dlaczego to kluczowe pytanie
Zgodnie z art. 70 ust. 1 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności transakcja płatnicza jest autoryzowana, jeśli płatnik ją zlecił lub wyraził zgodę na jej wykonanie. Ustawa nie rozróżnia, czy zgoda została wyrażona pod wpływem oszustwa. Gdy więc wpisali Państwo odbiorcę i kwotę i potwierdzili przelew, bank zwykle uważa, że transakcja była autoryzowana. W takim przypadku nie mają zastosowania zasady natychmiastowego zwrotu (art. 79 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności) ani ograniczonej odpowiedzialności do 50 EUR (art. 80 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności).
Granica nie zawsze jest jednak wyraźna:
- jeśli oszust zdalnie sterował Państwa urządzeniem i sam wprowadził przelew, można argumentować, że transakcja była nieautoryzowana;
- jeśli odczytali Państwo kod z SMS-a, nie wiedząc, że potwierdza on właśnie ten przelew, również istnieją argumenty za transakcją nieautoryzowaną;
- jeśli świadomie zlecili Państwo przelew w przekonaniu, że chronią swoje pieniądze, transakcja jest co do zasady autoryzowana.
Kwalifikacja transakcji zależy od dowodów: co dokładnie Państwo zrobili, co było w wiadomości potwierdzającej, jakie ślady pozostały w systemach banku. Sądy nie są w tej kwestii jednomyślne, dlatego warto dokładnie opisać fakty i nie przyjmować bez analizy stanowiska banku, że „wszystko zrobili Państwo sami”.
Pierwsze godziny: co robić
- Proszę natychmiast zadzwonić do swojego banku. Proszę zażądać wstrzymania wszystkich oczekujących transakcji, zablokowania dostępu do bankowości internetowej i podjęcia próby odwołania przelewu za pośrednictwem banku odbiorcy. Zlecenia płatniczego nie można odwołać po jego otrzymaniu przez bank (art. 85 ust. 1 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności), ale jeśli bank odbiorcy zostanie zawiadomiony w porę, może zatrzymać lub zablokować środki na podstawie własnych zasad przeciwdziałania oszustwom.
- Proszę wysłać pisemne zawiadomienie. Proszę opisać chronologię, kwotę, IBAN i nazwę odbiorcy oraz poprosić o numer zgłoszenia. Pisemny ślad ma decydujące znaczenie dla każdego późniejszego sporu.
- Proszę zgłosić sprawę na policję lub do Głównej Dyrekcji ds. Zwalczania Przestępczości Zorganizowanej (Главна дирекция „Борба с организираната престъпност“). Działania oszustów są zwykle ścigane jako oszustwo lub oszustwo komputerowe (art. 209 i art. 212a bułgarskiego Kodeksu karnego), a zgłoszenie pozwala prokuraturze zażądać informacji o rachunku odbiorcy.
- Proszę zabezpieczyć dowody. Zrzuty ekranu połączeń, numery, wiadomości SMS, zainstalowane aplikacje, korespondencję. Proszę nie resetować telefonu, zanim nie zostanie zbadany.
- Proszę zmienić hasła i odinstalować wszystkie programy do zdalnego dostępu.
- Proszę uważać na drugie oszustwo. „Agencje odzyskiwania pieniędzy”, które obiecują zwrot za opłatą, to niemal zawsze ten sam schemat.
Czy Państwa bank może ponosić odpowiedzialność?
Przy autoryzowanym przelewie nie ma automatycznego prawa do zwrotu. Odpowiedzialność banku płatnika nie jest jednak wyłączona w każdym przypadku. Ocenia się ją według konkretnych obowiązków banku:
Weryfikacja odbiorcy (IBAN i nazwa)
Rozporządzenie (UE) 2024/886 zobowiązuje banki do oferowania weryfikacji odbiorcy płatności przy poleceniach przelewu w euro: zanim potwierdzą Państwo przelew, bank sprawdza, czy wpisana nazwa odpowiada posiadaczowi IBAN, i informuje Państwa, jeśli tak nie jest. Banki w Bułgarii są objęte tym obowiązkiem najpóźniej od 1 stycznia 2027 r., rok po wprowadzeniu euro (art. 16 ust. 9 rozporządzenia (UE) nr 260/2012); niektóre banki już oferują tę weryfikację. Rozporządzenie stosuje się bezpośrednio. Jeśli bank był zobowiązany przeprowadzić weryfikację lub ją oferuje, ale jej nie przeprowadził, a przelew trafił na rachunek innej osoby, może to stanowić podstawę jego odpowiedzialności. Jeśli jednak otrzymali Państwo ostrzeżenie o niezgodności i mimo to kontynuowali, ochrona co do zasady odpada. W sprawach vishingu weryfikacja często pokazuje „zgodność”, bo podaje się Państwu prawdziwe imię i nazwisko słupa. Wtedy ten argument nie pomaga.
Monitorowanie nietypowych transakcji i ostrzeżenia
Banki muszą stosować mechanizmy monitorowania transakcji pozwalające wykrywać płatności nieautoryzowane i oszukańcze (art. 2 rozporządzenia delegowanego (UE) 2018/389). Duży przelew na nowy rachunek, tuż po wypłacie kredytu lub zerwaniu lokaty, przy nietypowym zachowaniu w aplikacji, to typowy sygnał ryzyka. To, czy niezatrzymanie takiego przelewu jest naruszeniem umowy, za które odpowiada bank, jest sporne i zależy od sądu. Jeśli sąd przyjmie taką odpowiedzialność, odszkodowanie może zostać obniżone z powodu Państwa przyczynienia się (art. 51 ust. 2 bułgarskiej ustawy o zobowiązaniach i umowach, ЗЗД).
Co nadchodzi na poziomie UE
Na poziomie UE osiągnięto porozumienie polityczne w sprawie nowego rozporządzenia o usługach płatniczych. Przewiduje ono, że bank zwraca kwotę, gdy oszust podszył się pod pracownika banku, a klient niezwłocznie zawiadomił policję i bank. W chwili pisania tego artykułu rozporządzenie nie ma zastosowania. Oczekuje się, że zacznie obowiązywać około 2027–2028 r., więc dziś nie można się na nie powoływać.
Reklamacja, Komisja Pojednawcza, sąd
Bank musi odpowiedzieć na pisemną reklamację w ciągu 15 dni roboczych, a wyjątkowo w ciągu 35 dni roboczych (art. 174 ust. 3 i 4 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności). Jeśli odmówi lub nie odpowie, mogą Państwo zwrócić się do Komisji Pojednawczej ds. Sporów Płatniczych (art. 174 ust. 5 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności), złożyć skargę do Bułgarskiego Banku Narodowego lub wnieść pozew. Jak działa każda z tych dróg, wyjaśniamy w artykule o nieautoryzowanych transakcjach i odmowie banku.
Roszczenie wobec odbiorcy pieniędzy
Najpewniejsza podstawa prawna istnieje zwykle wobec osoby, na której rachunek wpłynęły pieniądze.
Bezpodstawne wzbogacenie. Kto otrzymał coś bez podstawy prawnej, musi to zwrócić (art. 55 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach i umowach). Między Państwem a posiadaczem rachunku nie ma żadnej czynności prawnej, więc kwota została otrzymana bez podstawy. Nie trzeba udowadniać, że odbiorca wiedział o oszustwie.
Czyn niedozwolony. Jeśli odbiorca świadomie uczestniczył w schemacie, odpowiada także za szkodę na podstawie art. 45 ustawy o zobowiązaniach i umowach, solidarnie z pozostałymi uczestnikami (art. 53 ustawy o zobowiązaniach i umowach). Przy takim roszczeniu dłużnik pozostaje w zwłoce nawet bez wezwania (art. 84 ust. 3 ustawy o zobowiązaniach i umowach), natomiast przy roszczeniu z art. 55 ustawy o zobowiązaniach i umowach odsetki biegną zwykle od wezwania. Wysokość odsetek mogą Państwo obliczyć za pomocą naszego kalkulatora odsetek ustawowych.
Przedawnienie. Ogólny termin wynosi pięć lat (art. 110 ustawy o zobowiązaniach i umowach). W przypadku czynu niedozwolonego biegnie on od ustalenia sprawcy (art. 114 ust. 3 ustawy o zobowiązaniach i umowach).
Kroki praktyczne
- Ustalenie odbiorcy. Nazwisko posiadacza rachunku jest często widoczne w przelewie. Bank odbiorcy traktuje jego pełne dane jako tajemnicę bankową i co do zasady ujawnia je prokuraturze lub organom dochodzeniowym, a nie Państwu. Dlatego zawiadomienie na policję jest też sposobem gromadzenia dowodów do sprawy cywilnej.
- Zabezpieczenie roszczenia. Jeśli kwota wciąż jest na rachunku, proszę wystąpić do sądu o zabezpieczenie przyszłego powództwa w formie zajęcia (art. 389–391 bułgarskiego Kodeksu postępowania cywilnego, ГПК). Sąd wyznacza termin do jednego miesiąca, w którym trzeba wnieść pozew (art. 390 ust. 3 Kodeksu postępowania cywilnego).
- Wybór postępowania. Przy bezspornej kwocie możliwe jest postępowanie nakazowe na podstawie art. 410 Kodeksu postępowania cywilnego, a jeśli dłużnik wniesie sprzeciw – zwykły proces. W postępowaniu karnym mogą Państwo także wytoczyć powództwo cywilne jako pokrzywdzony (art. 84 Kodeksu postępowania karnego).
- Egzekucja roszczenia. Z tytułem wykonawczym przechodzą Państwo do egzekucji przez prywatnego komornika sądowego (ЧСИ). Jak to działa, opisujemy w artykule niezapłacona faktura: od wezwania do zapłaty do komornika.
Opłaty państwowe od pozwu lub wniosku mogą Państwo obliczyć z góry za pomocą naszego kalkulatora opłat sądowych.
Roszczenie wobec banku odbiorcy
Ta droga jest trudniejsza. Argument polega na tym, że bank odbiorcy otworzył lub prowadził rachunek słupa bez wykonania obowiązków w zakresie identyfikacji klienta wynikających z ustawy o środkach przeciwdziałania praniu pieniędzy (ЗМИП) albo nie zareagował na oczywiste sygnały: dziesiątki przychodzących przelewów od różnych osób, natychmiast wypłacanych lub przekazywanych dalej. Roszczenie opiera się zwykle na czynie niedozwolonym (art. 45 i art. 49 ustawy o zobowiązaniach i umowach).
Warto znać ryzyka:
- obowiązki wynikające z ustawy o środkach przeciwdziałania praniu pieniędzy mają charakter publicznoprawny, a sąd może uznać, że nie rodzą one praw dla pojedynczego poszkodowanego;
- związek przyczynowy między zaniechaniem banku a Państwa stratą jest trudny do udowodnienia;
- dowody dotyczące tego, jak zachowywał się rachunek, ma bank i zwykle zbiera się je w postępowaniu przygotowawczym lub na wniosek do sądu;
- orzecznictwo dotyczące takich roszczeń w Bułgarii jest skąpe i niejednolite.
To roszczenie jest więc rozsądne głównie przy dużych kwotach i dobrych dowodach, najczęściej łącznie z roszczeniem wobec odbiorcy.
| Wobec kogo | Podstawa prawna | Co trzeba udowodnić | Uwaga |
|---|---|---|---|
| Odbiorca pieniędzy | Art. 55 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach i umowach | przelew i brak podstawy prawnej | najpewniejsza droga |
| Odbiorca, jeśli jest współsprawcą | Art. 45 i 53 ustawy o zobowiązaniach i umowach | winę i szkodę | winę się domniemywa (art. 45 ust. 2 ustawy o zobowiązaniach i umowach) |
| Państwa bank | umowa, ustawa o usługach płatniczych i systemach płatności, rozporządzenie 2024/886 | naruszenie konkretnego obowiązku | zależy od faktów i od sądu |
| Bank odbiorcy | Art. 45 i 49 ustawy o zobowiązaniach i umowach w zw. z ustawą o środkach przeciwdziałania praniu pieniędzy | zaniechanie i związek przyczynowy | orzecznictwo jest niejednolite |
Jak zbudować materiał dowodowy
Proszę przygotować chronologię z dokładnymi godzinami: połączenia, przelewy, zawiadomienia do banku i na policję. Proszę zapytać bank na piśmie, w jaki sposób potwierdzono każdą transakcję, z jakiego urządzenia i adresu IP, czy przeprowadzono weryfikację odbiorcy i jaki był jej wynik. Proszę zachować numer sprawy policyjnej i wszystkie odpowiedzi banku. Jeśli szukają Państwo adwokata od sporów bankowych w Sofii, to właśnie tej dokumentacji będą Państwo potrzebować. O co zapytać na pierwszym spotkaniu, wyjaśniamy w artykule jak wybrać dobrego adwokata.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym jest vishing?
Vishing to oszustwo telefoniczne, w którym ktoś podaje się za pracownika banku, policji lub innej instytucji, aby nakłonić Państwa do ujawnienia danych lub przelania pieniędzy. Numer na ekranie może być podszyty, więc nie dowodzi, że rozmowa jest prawdziwa.
Czy bank musi zwrócić mi pieniądze, jeśli sam zleciłem przelew?
Nie automatycznie. Ponieważ zlecili Państwo przelew, jest on co do zasady autoryzowany w rozumieniu art. 70 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności, a obowiązek zwrotu z art. 79 tej ustawy nie ma zastosowania. Bank może odpowiadać tylko wtedy, gdy naruszył konkretny obowiązek, co ocenia się w każdej sprawie indywidualnie.
Oszust zdalnie sterował moim telefonem. Czy to ja zleciłem przelew?
Niekoniecznie. Jeśli oszust sam wprowadził i wysłał przelew, istnieją argumenty, że transakcja była nieautoryzowana, a wtedy stosuje się zasady art. 78–80 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności. Jak one działają, opisujemy w artykule o transakcjach nieautoryzowanych.
Czy przelew można zatrzymać?
Zlecenia płatniczego nie można odwołać po jego otrzymaniu przez bank (art. 85 ust. 1 ustawy o usługach płatniczych i systemach płatności). Jeśli jednak natychmiast zawiadomią Państwo bank, może on skontaktować się z bankiem odbiorcy, któremu czasem udaje się zatrzymać środki. Liczy się każda minuta.
Czy mogę pozwać osobę, na której rachunek trafiły pieniądze?
Tak. Przeciwko odbiorcy można wnieść powództwo o zwrot tego, co otrzymał bez podstawy prawnej (art. 55 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach i umowach), a jeśli jest współsprawcą – także powództwo o odszkodowanie na podstawie art. 45 ustawy o zobowiązaniach i umowach. Przy bezspornej kwocie można zacząć od postępowania nakazowego.
Jak ustalić, kim jest odbiorca?
Nazwisko jest często widoczne w przelewie, ale pełne dane objęte są tajemnicą bankową. Najczęściej uzyskuje się je w postępowaniu przygotowawczym, dlatego zawiadomienie na policję ma znaczenie również dla sprawy cywilnej.
Czy bank odbiorcy ponosi odpowiedzialność?
Może, jeśli pozwolił słupowi otworzyć rachunek lub z niego korzystać z naruszeniem obowiązków w zakresie identyfikacji klienta. Orzecznictwo dotyczące takich roszczeń w Bułgarii jest niejednolite, a dowodzenie trudne.
Czym jest weryfikacja odbiorcy i czy pomaga przy vishingu?
To sprawdzenie, czy wpisana nazwa odpowiada posiadaczowi IBAN, obowiązkowe przy przelewach w euro na podstawie rozporządzenia (UE) 2024/886 (dla banków w Bułgarii najpóźniej od 1 stycznia 2027 r.). W sprawach vishingu często pokazuje zgodność, bo podaje się Państwu prawdziwe imię i nazwisko słupa, więc nie zawsze pomaga.
Czy jest termin na wniesienie pozwu?
Ogólny termin przedawnienia wynosi pięć lat (art. 110 ustawy o zobowiązaniach i umowach), a w przypadku czynu niedozwolonego biegnie od ustalenia sprawcy (art. 114 ust. 3 ustawy o zobowiązaniach i umowach). Szanse na faktyczne odzyskanie kwoty maleją jednak z każdym dniem, dlatego nie warto czekać do końca terminu.
Jak ściąga się kwotę, jeśli wygram sprawę?
Na podstawie tytułu wykonawczego, przez prywatnego komornika sądowego: zajęcie rachunków, wynagrodzenia i majątku dłużnika. Kroki opisujemy w artykule niezapłacona faktura: od wezwania do zapłaty do komornika.
Kiedy warto zatrudnić adwokata?
Gdy kwota jest znaczna, gdy odbiorca został ustalony i ma majątek albo gdy istnieją dowody uchybień banku. Zob. o co zapytać adwokata na pierwszej konsultacji.
Jak możemy Państwu pomóc?
Przy vishingu ochrona prawna jest trudniejsza niż przy skradzionej karcie, ale sytuacja nie jest beznadziejna. O wyniku decydują szybkość, pisemny ślad i właściwy wybór adresata roszczenia: odbiorcy, jego banku albo – gdy istnieją konkretne uchybienia – własnego banku.
Kancelaria Adwokacka Mechkova & Dimitrova przeanalizuje chronologię i dokumenty, przygotuje zawiadomienia i reklamację do banku, wystąpi o zabezpieczenie i wniesie pozew przeciwko odbiorcy pieniędzy, a jeśli istnieją podstawy – także przeciwko bankom. Nie możemy obiecać wyniku, ale możemy szybko podjąć właściwe kroki. Informacje zawarte w tym artykule mają charakter ogólny i nie zastępują konsultacji. Prosimy o kontakt jak najszybciej po przelewie.


